Hervonden verzinsels: het geval Han Israëls

foto
I. OVER FREUDS VERLEIDINGSTHEORIE
De illustere reputatie van Sigmund Freud brokkelde vanaf 1980 in snel tempo af – en daarmee die van de psychoanalyse. De kentering had al ingezet met de tekstuele kritiek van Timpanaro in The Freudian Slip (Il lapsus freudiano, 1974). Freuds biograaf Peter Swales en vooral de secretaris van zijn archief, Jeffrey Masson, brachten een paar jaar later enkele onverkwikkelijke zaken uit diens privéleven naar buiten. Na de verschijning van de vlotte docuThe Freudian slip: een portret van Sigmund Freud en zijn biograaf Peter Swales‘ (1984) en de publicatie van de ongekuiste briefwisseling tussen Freud en Wilhelm Fliess (1985) kon niemand er meer met goed fatsoen omheen: de man was een groot schuinsmarcheerder geweest.
keep your nose clean
Zo weten we heden ten dage dat Freud, kennelijk in zijn nasale fase, samen met Fliess aan de coke zat – met alle afgeleide habits van dien. Het foutje met de neus van Emma Eckstein ontplofte nèt niet in hun gezicht. Het taalgebruik in hun correspondentie is dermate onscrupuleus, dat het misschien maar goed is dat de andere helft in Freuds haardvuur is beland. Later zou hij zijn schoonzus Minna zwanger maken, al wordt dat nu weer her en der in twijfel getrokken. Maar het is nota bene Carl Jung, die de zaak hoog opnam, die over hun relatie geschreven heeft. En het bezoek aan het ‘kuuroord’ wordt bij mijn weten gestaafd met documenten uit dezelfde tijd dat Freud de befaamde aliquis-verspreking optekende (waarin een ‘jongeman’ over dat woord zou zijn gestruikeld omdat zijn vriendin maar niet ongesteld wou worden).
Beetje een losbol, zeg maar. Dat zijn de sappige verhalen! Dit slechts om een beeld te geven hoe hij er zijn hand niet voor omdraaide om op zwierige wijze allerlei schmutzigheden ter meerdere eer en glorie van zijn theorie en zijn imperium aan te wenden. Hij lardeerde die met associaties die in feite puur persoonlijk waren, cirkelredeneringen ter verklaring van de klachten van zijn patiënten en opportunistische wijzigingen van standpunt, juist als hij op een goed spoor zat…
Het was Freud nl. in 1896 opgevallen dat veel van zijn patiënten incestervaringen hadden. Een jaar later liet hij die theorie weer varen: het was te absurd, het moesten fantasieën zijn. De inruil van de Verleidingstheorie* (zie al. 5 en 6) tegen wat later zou uitgroeien tot het Oedipuscomplex is volgens Masson een grote fout geweest (Freud and the Seduction Theory. A challenge to the foundations of psychoanalysis, 1984). Maar met Freud is het moeilijk te zeggen wanneer hij precies fraudeerde. Want was dat nou inderdaad in tweede, of toch in eerste instantie?
[*aanvulling: de Verleidingstheorie heeft nu ook een eigen lemma. ]
II. HAN ISRAËLS
collateral damage … again
Sinds de sixties was de psychoanalyse in Europa allengs aan intellectuele waardering begonnen te winnen – zelfs onder feministes, terwijl de twee toch niet direct voor elkaar bestemd zijn. De herontdekking van de Verleidingstheorie heeft daar niet weinig aan bijgedragen  Ter zelfder tijd, begin jaren ’80, was het incestprobleem een onderwerp dat sterk in opkomst was. Enfin, dat trok een tijdje samen op – totdat ene Han Israëls ten tonele verscheen.
Nadat Israëls in 1980 op een kritische beschouwing van Freud was afgestudeerd, nam hij ruimschoots de gelegenheid om alle nieuw verschenen informatie op zich in te laten werken. In 1993 verscheen van zijn hand Het Geval Freud. Daarin stelt hij dat, aangezien we de brieven aan Fliess als authentieker mogen beschouwen dan de officiële verklaring van jaren later, Freuds patiënten helemaal niet vertelden dat ze misbruikt waren. Integendeel, hij klaagde steen en been dat ze het niet wilden aannemen en bij hem wegliepen.
Geïntrigeerd door dit gegeven kwam Israëls in 2001 met Heilige Verontwaardiging, een aanklacht tegen de feministische literatuur over incest. Aan de hand van het standaardwerk van Nel Draijer verweet hij deze vooral feministisch te zijn, een nogal ver reikende kritiek. Mwah, me dunkt dat Israëls zelf niet bepaald waardenvrij is. Veel cijfers berusten volgens hem op aangeprate nonsens en met name de ernst zou overdreven zijn. (Voor de weerlegging: zie specifiek de reactie van José Rijnaarts, plus het hoofdartikel en de andere links.)
wishful thinking
Wat gebeurde er nou bij Freud op de sofa? Van een aantal van zijn patiënten weten we dat ze wel degelijk incestervaringen hadden. Wat was het precies dat hij niet wist op te dringen? Eén van de bekendste, ‘Dora‘ werd al sinds haar 14e lastig gevallen door heer K, de man van de vrouw waar haar vader mee rommelde. Freud was er van overtuigd dat zij hier heimelijk naar verlangde, maar Dora wist toch echt heel zeker van niet. Jaren later is ze teruggekomen om hem te laten toegeven hoe de handel werkelijk in elkaar stak. Een mooi staaltje van je therapie in eigen hand nemen.
Freud jammerde ook dat veel van zijn patiënten het verdomden zich ook maar iets te herinneren. Maar wat nu als je je wel omver laat lullen? Dat komt uiteraard wel degelijk voor. Rond de zgn. ‘hervonden herinneringen‘ vindt al jaren debat plaats. Want, zoals Han Israëls ook stelde: als je iets verdrongen hebt, dan kun je het je ook niet herinneren. Elke Geraets, een autoriteit op dit gebied, zegt dat dat klopt. Maar er zijn nog andere afweermechanismen en zoiets als de imperfectie van het geheugenmechanisme. Kortom: het gaat allemaal niet van een leien dakje, dat hersenspoelen. Het is maar zeer de vraag hoe vaak er nou werkelijk sprake is van (complete) verzinsels (en van welke kant die afkomstig zijn). Intussen zijn er wel een heel onderzoeksveld èn een maatschappelijk probleem in diskrediet gebracht door iemand met een ‘serious case of distortion’.
Freud verwierp de theorie alleen maar omdat hij op zoek was naar iets dat voor every single one of his current patients (#, al. 6) opging, wat hij niet voor elkaar kreeg. En met dezelfde dwangmatigheid als waarmee hij hen eerst ervaringen aan probeerde te praten, ontkende hij later het realiteitsgehalte ervan tegenover diegenen die ze wel hadden. Over dat omgekeerde hersenspoelen (‘hervonden verzinsels’? ‘gedelete ervaringen’?) hoor je nou nooit wat. Nou ja, Han Israëls dan – indirect.
[De plaatjes zijn afkomstig van de LP-hoes van Filigree & Shadow van This Mortal Coil.]
~.~.~.~.~.~.~.~
addendum: Wilhelm Reich, een van de grondleggers van het freudo-marxisme, was in de beginjaren een grote bron van inspiratie voor Freud. Diens (SF’s) breuk met de Verleidingstheorie betekende ook een radicale wending ten aanzien van de marxistische maatschappij-analyse:
However, Freud was soon to alter the content of his thoughts, and in the process he would break with those ideas that Reich agreed with Freud upon and had taken as his starting point. In 1926, in the work, “The Inhibition, Symptom and Anxiousness”, Freud claimed that, “…[it is] anxiousness that produces repression and not, as I believed in the past, that repression produces anxiousness…” This was a turn of 180 degrees. Freud’s new theory claimed that anxiousness (sexual anxiety) was something endogenous, from within the individual psyche. Thus, Freud no longer considered it to be the by-product of external, social conditions. All external, objective, environmental factors were simply dropped from Freud’s analyses.
Freud’s new body of ideas became a vehicle for all those theories that maintain that all human “faults” are inherent within the physical being of men and women (for example, the idea that there is a gene that causes criminality). This is in stark contradiction to the materialist conception, which holds that it is mankind’s social conditions of existence that shape general and individual consciousness – not vice versa. From the moment that Freud rejected materialist philosophy, his theories were destined to become nothing more than an acceptance of society as it is, thus ruling out the possibility of creating real solutions to the medical problems he was seeking to address.”
Zie ook mijn andere blog over Freud, over zijn maatschappijkritiek in relatie tot fascisme en consumentisme.
Advertenties