21st Century Schizoid Man*

Toen in Slotervaart de rook wat was opgetrokken na de rellen n.a.v. de dood van de psychotische Bilal B, besloot Amsterdam de stoornissen onder de reljeugd maar eens onder de loep te nemen. Dat schizofrenie zo’n zeven keer vaker voorkomt onder de zonen van Marokkaanse immigranten is een statistisch gegeven wat al langer bekend was. Maar met zo’n op zichzelf staand feit kun je nog letterlijk alle kanten op – en dat gebeurt dan ook. Zo zijn er verklaringen in omloop die zich in een enthousiaste aanhang kunnen koesteren, maar overduidelijk veel te simpel zijn.

Toen ik 20 jaar geleden psychologie studeerde werd er nog kritisch onderwijs gegeven. Het had er wel eens wat van weg dat er sinds Descartes geen enkele voortgang met betrekking tot het Nature/Nurture-vraagstuk was geboekt, zoals er geworsteld werd met de vraag hoe aanleg- en omgevingsfactoren zich tot elkaar verhouden. Maar van elk fenomeen werden tenminste alle facetten belicht, tot grote ontluistering van de feitenfreaks. Zo’n zelfde onaangename sensatie ervaar ik zelf juist wanneer ik zo’n typische Professor Eenoog tegenkom in het land van blind onderzoek. Meestal lijden die aan een ‘aangeboren’-afwijking.

Algemeen geaccepteerde onderzoeksgegevens over schizofrenie vermelden dat het bij 1 op de 10 mensen in aanleg aanwezig lijkt te zijn, maar van hen ontwikkelt uiteindelijk slechts 10% de symptomen. Er zijn normaliter geen verschillen tussen mannen en vrouwen, noch zijn die ooit aangetroffen tussen landen, volkeren of culturen. Toch zijn er dus mannen met Marokkaanse roots – terwijl er wat dit betreft geen verschillen zijn tussen Nederland en Marokko – die veel vaker aan schizofrenie lijden. Theorieën op basis van biologische aanleg schieten eenvoudigweg tekort om dit verschijnsel te duiden.

inteelt

Tot het Nature-kamp kunnen we blijkbaar psychologe Indra Boedjarath rekenen, die onlangs in Trouw de termen ‘verstandelijk gehandicapt’ en ‘psychisch gestoord’ doodleuk door elkaar gebruikte. Evenals een keur aan gerenommeerde wetenschappers die haar voorgingen – pedagogiek-prof in ruste Lotty Eldering bv. – komt ze met het ‘inteelt’-argument op de proppen. Het voorkeurshuwelijk tussen neef en nicht is natuurlijk het ultieme westerse taboe, dus voor dat onrijpe idee is een rijke voedingsbodem aanwezig.

Maar het is natuurlijk grotendeels onzin: alleen aanwezige eigenschappen worden erdoor versterkt en dat kunnen ook positieve zijn. Zo hebben we immers heel wat fraaie en productieve dieren- en plantenrassen gekweekt. Boedjarath beseft dat tenminste nog, want ze zegt: „Als er in een familie schizofrenie voorkomt, dan is de kans op de ziekte groter als een neef met dat gen huwt met een nicht met datzelfde gen. Maar met alléén het dragen van dat gen wordt een jongere niet schizofreen.”

Al zouden alle Nederlandse Marokkanen 1e-graads familie van elkaar zijn, dan was het waarschijnlijk nog amper voldoende om een verschijnsel van deze omvang te verklaren. Waar Boedjarath echter compleet aan voorbij gaat, is dit: “Omdat Marokkaanse meisjes géén duidelijk vergrote kans op schizofrenie hebben, pleit dit tegen een genetische oorzaak en dus ook tegen het idee dat huwelijken tussen verwanten iets met die verhoogde kans te maken hebben.” (Carla Rus, Rotjochies van Slotervaart soms ziek maar niet zielig.)

de ervaringsdeskundige

Een van de meest geciteerde passages uit Ian Buruma’s Murder in Amsterdam (Dood van een Gezonde Roker) is het korte stukje over Said Bellari, een psychiater die zichzelf aan de haren uit het ongeletterde rifgebergte getrokken heeft. Hij ‘gelooft dat het probleem ligt in het zich aanpassen van een strikt gereguleerde aan een vrijere, meer open samenleving’. De meisjes en vrouwen verlangen juist naar meer vrijheid, dus vandaar. Religie is volgens Said de strohalm die desintegratie van de persoonlijkheid kan voorkomen, waaronder extremisme. ‘Het is een eigenaardig conservatieve zienswijze voor een man die zichzelf als iemand van de linkerzijde ziet’, constateert Buruma.

Ook dit is inderdaad een dubieuze stellingname, want westerse migranten blijken er eveneens last van te hebben: ‘Psychoses, en specifieker gezegd schizofrenie, zijn een groot probleem onder immigranten en hun kinderen. Dat was eerder al aangetoond voor Noorse migranten in de VS en Europese migranten in Australië. Surinamers, Antillianen, Turken en vooral Marokkanen vergroten met hun verhuizing naar Nederland de kans op een psychose. Bij hun kinderen is het risico nog groter.’ Aldus Wim Veling, die het opmerkelijke gegeven heeft becijferd dat het probleem niet speelt in migrantenwijken.

social defeat

„We hebben drie hypotheses: de eerste is dat het komt door discriminatie. De tweede is dat ‘sociale stress’ een rol speelt, en de derde is dat allochtonen moeilijker een ‘positieve identiteit’ opbouwen.” Dat laatste zou samenhangen met ‘sociale vernedering’, zo’n beetje het stokpaardje van co-auteur psychiater Jean-Paul Selten, die expert op dit gebied is en zich in het recente debat dan ook niet onberoerd heeft gelaten.

Volgens Selten treft schizofrenie bepaalde sociale klassen vaker dan andere, want naast migranten hebben ook stedelingen en mensen met een laag IQ een verhoogde kans. ‘Al deze groepen zijn extra kwetsbaar voor social defeat, door de psychiater afwisselend vertaald als maatschappelijke nederlaag en sociale uitsluiting.’ Vandaar dat in buurten waar migranten sterk in de minderheid zijn, dit effect het grootst is. Uit dit alles zou je de conclusie kunnen trekken dat op de dopaminehuishouding van migranten en witte arbeiders een zelfde soort wissel getrokken wordt, waarbij de factor discriminatie het grootste verschil uitmaakt. (De officiële schizofrenie-cijfers schijnen overigens wel degelijk gecorrigeerd te zijn voor sociale klasse.)

double bind

Het is tegenwoordig al heel wat als een (gedrags)wetenschapper sociale factoren in z’n theorieën betrekt, maar hoe actief is de rol die de omgeving wordt toebedeeld? It takes two to tango: je kunt veel, maar niet alles op persoonlijke beleving schuiven – het individu staat niet los van het systeem. Woorden als discriminatie en sociale uitsluiting veronderstellen zo’n actieve omgevingscomponent, maar het is me niet bekend in hoeverre Selten dat heeft uitgewerkt en/of als zijn taak ziet.

Het beste model voor schizofrenie is naar mijn mening nog steeds dat van de Double Bind, een communicatietheorie ontwikkeld door o.a. R.D. Laing en Gregory Bateson. Er is echt wel wat voor nodig om een mens gek te krijgen, maar een omgeving die eisen stelt die elkaar wederzijds uitsluiten en waar je je niet aan kunt onttrekken biedt grote kans op succes. “Je moet worden zoals wij” en “je zult nooit zijn zoals wij” bij voorbeeld – maar implicieter en grotendeels onbewust. Uiteraard kan dat proces zich zowel op persoonlijk als maatschappelijk niveau afspelen. Confrontatie is een essentieel element bij de behandeling – maar niet vanuit vaste posities.

Dit ligt inderdaad dichtbij de anti-psychiatrie: de maatschappij een spiegel voorhouden, want vaak is de omgeving onderdeel (of zelfs aanstichter) van een probleem dat zich manifesteert in een enkeling of groep. Je bij de therapie beperken tot die laatste(n) staat gelijk aan symptoombestrijding, iedereen dient z’n rol te onderkennen. Zelfreflectie gaat van au, maar in het zgn. moslimdebat komt het allemaal wel héél dichtbij, aan de weerstanden die het oproept te oordelen. Toch hebben we allemaal weleens gehoord van de schaduwkant, projectie en zondebokken (ff doorscrollen). Maar het blijven existentiële angsten, zullen we maar zeggen. Enfin, misschien moest men eerst maar eens wat meer vergelijkend onderzoek plegen…

* Met dank aan King Crimson: 21st Century Schizoid Man (tekst). (Ach, het is eigenlijk allemaal even prachtig.Check bv. ook Three of a Perfect Pair en Epitaph (‘The fate of all mankind I fear is in the hands of fools’). En als grand dessert: Frank Zappa! (Dumb all over)

(Eerder gepubliceerd op http://eurodusnie.nl)

Update 2011: In het VK-opinie artikel Verzwegen epidemie: psychose bij allochtonen vat Jean-Paul Selten het allemaal nog eens heel helder samen. Helaas gaat hij niet in op het opmerkelijke verschil tussen mannen en vrouwen (al lijkt hij te suggereren dat ‘Marokkaanse mannen’ meer discriminatie ondervinden).