Muziek: de Andalusische bakermat en de snaren der harten

Het snaarinstrument de oud geldt als de voorloper van de luit en de flamencogitaar, die eveneens (van oorsprong) fretloos en dubbelsnarig zijn. Ook de mandoline en de saz, die samen weer de bouzouki voortbrachten, zijn er indirect mee verwant.

Vanuit Al-Andalus en via de berbermuziek heeft zij grote invloed uitgeoefend op de muziek van (niet alleen het Midden-Oosten maar) een aanzienlijk deel van onze aardbol. Ook de (joodse) sefardische muziektraditie heeft veel aan het ontstaan van deze smeltkroes bijgedragen en put er nog steeds uit.

De hedendaagse oud heeft 11 snaren (5 dubbele en 1 enkele) en wordt bespeeld met een plectrum. Hieronder 3 wereldnummers om te illustreren welke verschillende kanten je daar allemaal mee op kan.

1 oud is geen oud: Ya Rayah en Rachid Taha


Uit de Andalusische muziektraditie is onder andere de raï-muziek voortgekomen. Raï kenmerkt zich doordat het lied, de zang en de persoon van de zanger het meest op de voorgrond treden. Onder de Grote Drie (naast Faudel en Cheb Khaled) neemt Rachid Taha de plaats in van het ruwe bolster-type – de Franse Jacques Brel zeg maar.

Taha maakte van de Algerijnse moderne klassieker Ya Rayah een wereldhit, later weer gecoverd door de Griek George Dalaras samen met het orkest van het Servische wonderkind Goran Bregovic. Waar Ya Rayah over reizen en heimwee gaat is Ki An Se :Felo (:f = th) een liefdeslied – maar je hoort het er niet aan af…

Waar blijft nou de oud? Ze is maar in haar eentje en verzuipt een beetje in de algehele onstuimigheid en de overdadige orchestratie, maar heeft haar momenten. Wat dat betreft kwam haar rol beter tot z’n recht in de bouzouki-versie van Dalaras. Ook het Orchestre Andalou d’Israel (jawel!) heeft een versie opgenomen, in het arabisch.

2 oud is al een heleboel oud: DuOud en Mehdi Haddab

Voor Mehdi Haddab, die evenals Taha Algerijnse wortels heeft, draait alles om de oud. Ik maak me er hier lui en dankbaar vanaf met de lovende woorden van de Womad-site en een paar linkjes (maar niet vooraleer nog even vermeld te hebben dat Speed Caravan (zie muziek-linklijst) deze zomer op het festival Mundial optreedt):

If you’ve never regarded the oud – the fretless lute at the core of so much traditional Arabic music – as a rock’n’roll instrument, then you’ve clearly never heard Speed Caravan or the frenetic and joyous playing of Mehdi Haddab. Once part of Parisian-based global electronica trio Ekova and then half of the experimental oud duo DuOud with Jean-Pierre Smadja, to call Haddab the Jimi Hendrix of the electric oud would, of course, be a hopeless cliché. But it’s not that far from the truth. Now working as Speed Caravan with bassist Pascal Teillet and former Ekova electronic beat mistress Hermione Frank, the Algerian-French trio create music that references The Cure and The Chemical Brothers alongside Algerian rai and other Arabic influences in a glorious collision of global sounds and styles. Their debut album Kalashnik Love features guest appearances by Rachid Taha and members of Asian Dub Foundation.

In DuOud, dus, ontmoeten twee tot de tanden gewapende oud-spelers elkaar in een opzwepend duel – Haddab en de al even vingervlugge Smadja. Aangezien ik echt niet kiezen kon, hierbij zowel het nummer Zanzibar als The Chase, een cover van Giorgio Moroder (en het thema van de film Midnight Express):

3 oud is geen eitje! Trio Joubran meets … Jim Morrison??

Het Trio Joubran bestaat uit drie Palestijnse broers met een klassieke inslag. De combinatie van maar liefst drie ouds is bepaald geen sinecure, en is dan ook uniek. Er wordt knap geïmproviseerd en geen uitvoering is dan ook hetzelfde. In een live-opname van het nummer Safar (‘Travel’) gaat Samir na een kleine twee minuten over in een bekend thema, dat te boek blijkt te staan als de ‘al Astorius sentence’: ‘Dezelfde zin komt voor in ‘Spanish Caravan’ van The Doors. Niet alleen in de Arabische muziek vormt hij een klassieker, ook in de flamenco is het een oude bekende.’ (bron)

– Asturias
Update: Het is ook bekend als Leyenda van Isaac Albéniz. De wiki-entry daarvan werpt enig licht op de naamgeving (naar Asturia(s), een Spaanse streek) en vermeldt nog een aantal andere bekende toepassingen, zoals in Eight Miles High van Roger McGuinn.

  • Safar door Le Trio Joubran
  • Spanish Caravan door The Doors
  • Leyenda door John Williams (flamencogitaar)
  • – Asturias door de flamencogroep van Carlos Saura (cello en voetenwerk)

zie ook: Everything You Ever Wanted To Know About… ALBÉNIZ’S LEYENDA (Preludio-Asturias)

Lamma Bada
Update 2: een ander bekend werk dat Samir Joubran graag ten gehore brengt en dat zijn oorsprong vindt in Andalusië, is Lamma Bada. Het is een arabische muwashah die minimaal uit de 14e eeuw stamt, maar door sommigen zelfs aan Ziryab wordt toegeschreven. Alhoewel de melancholie er vanaf druipt, handelt de tekst over een wiegende dame. De uitvoering door het Spaanse Radio Tarifa – die ik zelf prefereer – is echter een ode aan ‘la tristeza’.