Muziek: de zijden snaren van de oosterse route

Zoals ik in De Andalusische bakermat en de snaren der harten een muzikale rondreis maakte met de Middellandse Zee als middelpunt, zo kunnen we ook oostwaarts trekken, via pak ‘m beet de noordelijke Zijderoute (dwars door Centraal Azië). En zoals toen de oud onze gids en leidraad was, kan nu de tar die vormen. Een andere rode draad om ons gebied even af te bakenen vormt die van de Turkse volken, aangezien zowel landkaart als muziek van hun aanwezigheid doortrokken zijn.

de oud en de (du)tar in relatie tot de luit


Beide snaarinstrumenten vormen loten aan de stamboom van de luit. Over de geschiedenis van de luit via Andalusië vermeldt De Geïllustreerde Encyclopedie van Muziekinstrumenten: “De voorlopers van de Europese luit gaan terug tot 2000 v.C. en komen uit het Midden-Oosten en Verre Oosten. Het instrument werd rond de 8e eeuw via Spanje naar Europa gebracht, door de Moren en Saracenen. [..] De populariteit van de luit bereikte in de 16e eeuw zijn hoogtepunt; tegen de tweede helft van de 18e eeuw was hij verdrongen door de gitaar en de piano.” Onder het kopje van de (o)ud vermelden zij bovendien:

“Arabische musicologen hebben de karakteristieken van de verschillende instrumenten in de luitfamilie bestudeerd – de Chinese p’i p’a, de Japanse biwa, de Vietnamese tiba, enz. – en ontdekten niet alleen dat zij verwant zijn aan de ud, maar ook hoe zij zich hebben kunnen verspreiden. Aan de ene kant kwam dit door de Perzische arbeiders die meewerkten aan de bouw van Kaaba. Aan de andere kant werden zij verspreid door zee- en kooplieden wier routes door Zuidoost-Azië en Noord-Afrika voerden. De eerste muzikant die de ud bespeelde zou een zekere Saib Hasir zijn, in de 1e eeuw. Hoewel nooit bewezen, is deze legende belangrijk omdat de ud niet alleen de voorloper van de Europese luit is, maar ook van Arabische tokkelinstrumenten.”

Terwijl de oud met zijn korte, afgebogen hals veel lijkt op de Europese luit, heeft een tar – naar verluidt een perzisch woord – een hele lange steel, met snaren tot ruim een meter. Waar de dutar, een exemplaar met slechts 2 snaren, wel dat buikige heeft, lijkt de tar met zijn klankkast in de vorm van een acht meer op onze gitaar. Beide zijn zeer algemeen in het hele gebied en doen denken aan de saz uit de Kaukasisiche regio. Ook ten oosten van de route bespeelt men langstelige instrumenten die onder de noemer ‘luit’ vallen, getokkeld worden bespeeld en karig voorzien zijn van snaren. (Zie bv. onder de muziek van Centraal Azië en Tuva.)

Turkse toefjes


Niet alleen de geschiedenis van de muziek gaat ver terug en kan ons heden ten dage soms wat verwarring bezorgen omtrent zaken als wanneer en waar naartoe, maar met name de volkeren zelf weten vaak niet meer zo goed waar ze vandaan kwamen. Zo schrijft Eildert Mulder in Trouw dat veel van die vrij nieuwe onafhankelijke staten uit het zuiden van de voormalige Sovjet Unie zich bij Turkije hebben gemeld als zijnde hun moederland. Die haastte zich natuurlijk om erop te wijzen dat de bakermat van alle Turken helemaal aan de andere kant ligt, in Oost-Turkestan!

Een interessant verhaal, want blijkbaar was iedereen het bestaan van die ‘andere Turken’ vergeten – terwijl de talen zo verwant zijn dat men elkaar kan verstaan. Zich tot Oost-Turkestan wenden gaat moeilijk, want dat bestaat niet. Het is het gebied genaamd Xinjiang, waar de Oeigoeren wonen die zich vooral de laatste tijd nogal roeren onder het Chinese bewind. Waar de andere staatjes eindigend op ‘~stan’ al niet vaak in de picture komen, weten we van Oeigoeren pas echt weinig – en we zijn dus niet de enigen… (Wat me echter pas werkelijk duister is, is wat ik me bij de republiek Jakoetië moet voorstellen. En toch bestaat die wèl.)

Te oordelen naar wat er op muziekgebied voorhanden is (live en via internet), zijn het in het algemeen vrij moderne landen met een muziekproduktie die zelfs een beetje teleurstelt door zijn herkenbaarheid. De invloed van populaire Turkse muziek is vaak onmiskenbaar, zoals in de liedjes van Yulduz Usmanova uit Oezbekistan, een van de eerste spelers op de wereldmuziekmarkt uit die regionen. Maar naast het standaardgerecht zijn er – net als bij de Andalusische bakermat – verrassende smaakmakers te vinden in de diverse genres (populair, folk en crossover). We volgen hetzelfde stramien als toen: u krijgt 3 heel verschillende voorproefjes voorgeschoteld.

  • Turkmenistan: Ashkhabad

Allereerst de perfecte bruiloften- en filmmuziek – groots en meeslepend – van Ashkhabad, uit de gelijknamige hoofdstad van Turkmenistan. Zanger en tarspeler Atabai Tsharykuliev en de fenomenale percussionist Khakberdy Allamuradov worden aangevuld met de vertrouwde combinatie van viool, clarinet en accordeon. Atabai, liefhebber van zowel hardrock als traditionele muziek, kwam eind jaren 70 nauwelijks aan de bak omdat de Russische autoriteiten zijn repertoire ‘te islamitisch, te religieus’ vonden. Helaas is onderstaande videoclip een instrumentaal nummer, maar het mag toch hooguit folkloristisch heten. Sinds 1985 toen het regime versoepelde is hij weer ’s lands populairste zanger.

Bayaty door Ashkhabad, van de cd City of Love
klik hier voor een impressie van het gehele album
Ashkhabad – Keçpelek (live)

  • de dutar in Oost-Turkestan

Ondanks de relatieve onbekendheid in de vorm van een niet zo denkbeeldig ‘ijzeren gordijn’ van onzichtbaarheid, laat youtube ons na het intikken van de zoekterm ‘Uyghur’ ontelbare tv-shows zien van Oeigoerse supersterren à la Yulduz (en eveneens steevast rijkelijk gelardeerd met een ballet in klederdracht). Wat mij het meest aansprak is de folkmuziek uit de regio Hotan, met ook een boeddhistische traditie. Zie verder de zeer informatieve websites van London Uyghur Ensemble en Compound Eye. Voor Nederland is Kamil Abbas een bekende artiest, dankzij VPRO’s Wandelende Tak.

playlist van dutar-muziek (vnl. uit Hotan)
twee nummers (1 en 2) van Abdurehim Heyit

  • Tuva: Huun-Huur-Tu

Ondanks (of juist vanwege) hun exotische uiterlijk en dito instrumenten blijkt de muziek van Huun-Huur-Tu zich bij uitstek te lenen voor toepassing in ambient electronische muziek, zoals hun jongste samenwerking met producer Carmen Rizzo laat horen. Het heeft tempo en is toch heel relaxed, als paarden die over de uitgestrekte steppen trekken – wat niet in de laatste plaats aan de sound van de doshpuluur te danken is. Er zijn legio videoclips met hun traditionelere werk in omloop, maar ze hebben zich ook altijd gretig op allerlei gastoptredens over de hele wereld gestort, waarvan akte.

Waar Tuva, dat tegen Mongolië aan ligt, vooral beroemd om is, dat is de keel- of boventoonzang. Door een speciale techniek is het mogelijk om 2 of 3 geluiden tegelijk te produceren (vanuit 1 keel) die meerdere octaven uiteen liggen. Ondanks het bakerpraatje dat het bij vrouwen onvruchtbaarheid zou veroorzaken, omvat de Tuvaanse music scene tegenwoordig florerende acts als Shu-De en Sainkho Namtchylak. Verder zijn Chirgilchin (vrij traditioneel) en Yat-Kha (punk/metal) aan te bevelen.

Eternal Huun-Huur-Tu ft. Carmen Rizzo (van de homepage van HHT)
jammend met Tony Levin in Goatika’s Creative Lab (z.o. linklijst)
Fly, Fly my Sadness Huun-Huur-Tu ft. Angelite (Le Mystère des Voix Bulgares)

Tot slot de solo-escapades van Kongar-Ol Ondar, zowel traditioneel als experimenteel

Advertenties

15 Responses to Muziek: de zijden snaren van de oosterse route

  1. kuifjesimon says:

    Zeer, zeer interessant …. kga ze allemaal luisteren en luisteren !!

  2. Helena says:

    In Turkije heb je een groep: Kardes Türküler, ze maken muziek uit de verschillende landen/regio’s: The diverse ethnic groups in this ancient part of the world initially gave cause for the concerts to have artists perform interpretations of Anatolian folksongs in Turkish, Arabic, Kurdish, Assyrian, Azerbaijani, Georgian and Armenian (Wikipedia). Een keer in NL zien optreden, heb er enkele cd’s van. Muziek lijkt ook wel wat op die van Ashkhabad.
    Ashkhabad zingt ook Aisha, lijkt op Aïcha van Cheb Khaled (mooie muziek maakt Ashkhabad!).
    Dank voor de info en links! (heb naar enkele nummers geluisterd).

  3. Smokey Robbinson says:

    @Joke, interessante bijdrage over muziek die je anders nooit hoort. Ik tenminste niet. Er valt nog heel wat te beluisteren en te lezen. Alvast om te beginnen bij de laatste. Apart die Tuvanese de throat-singer die met vier noten tegelijk een soort rap zingt in Vladivostok, aan het eindpunt van de Transsiberische spoorlijn. Plaats die 9288 kilometers van Moskou ligt. Roept romantische beelden bij me op van verre oorden waar ik slechts van kan dromen.

  4. Joke Mizee says:

    @kuifje: ga je gang, daar is het tenslotte voor.
    @Helena: Kardes Türküler dat kende ik nog niet. Ziet eruit als een levendig gebeuren, een heel project.
    @Summer: misschien ligt dat wel voorbij Jakoetië… Het 2e nr. van Abdurehim Heyit klinkt trouwens net als flamenco!
    Ik heb door mijn werk bij een wereldmuziekpodium natuurlijk wel wat langs zien komen. Zo heeft Huun-Huur-Tu halverwege de jaren 90 bij ons opgetreden. En Ashkhabad had ik wel eens in België gezien. Ook dacht ik dat we Oeigoeren gehad hadden… en dat die ook aan keelzang deden. (Dat waren dan wrsl. crossovers, zoals Kamil Abbas en Mäshräp wel doen.) Maar verder had ik totaal geen beeld van de muziek van Centraal Azië (maar ik dacht dan ook dat de Oeigoeren en de Tuvanen min of meer buren waren). Tuva is beslist de hipste en meest kruisbestuivende regio, wat je van zo’n ver afgelegen land niet zou verwachten. Er valt nog steeds veel te ontdekken op wereldmuziekgebied.

  5. Blew says:

    Mooi, doorwrocht, stuk, Joke! Interessante muziek.

  6. Maria says:

    He Joke wat leuk.
    …en laat dit thema nou (bijna) toevallig de specialiteit zijn van de vriend van mijn dochter die straks in Nederland komt wonen en hopelijk werken.
    Hij kan en weet alles over snaarinstrumenten rond de Middellandse zee. Kan alles spelen, bouwen en maken en repareren ook. Wie heeft werk voor hem? (Tuinman is hij bovnedien ook)

  7. Ina Dijstelberge says:

    Geweldige bijdrage Joke en prachtig om die culturele lijnen te zien. Kende een paar maar was mij nooit bewust van deze verbanden.

  8. Joke Mizee says:

    @Blew: dank je.
    @Maria: Daar moet wat op te vinden zijn. Waar kwam hij ook alweer vandaan, Spanje? En wanneer komt hij?
    @Ina: Ik steek er zelf ook aardig wat van op, tijdens het schrijven.
    Over Tuva vond ik nog een filmpje over zangeres Shonchulai, dat ook ingaat op de onderdrukking door de Sovjets destijds en de sjamanistische en boeddhistische tradities: http://www.youtube.com/watch?v=xw9hizi5heM. Het wekt de indruk dat het land nog verrekte ruraal is, en dat klopt ook wel. Naast de hoofdstad Kyzyl (100.000 inw.) zijn er geen plaatsen met meer dan 10.000 inwoners. Kyzyl bezit wel theaters, een concertgebouw en een luchthaven.
    Bekende uitgevers van o.a. Aziatische muziek – zowel traditioneel als crossovers – zijn RealWorld Records en Six Degrees Records (http://www.sixdegreesrecords.com/home.php). Zie verder de websites van Womad en Mondomix.

  9. George Knight says:

    @Joke
    Prachtig onderwerp! De in het Westen bekendste ud speler is naar mijn idee de Tunesische muzikant Anouar Brahem. Ook door zijn interessante samenwerkingen met Westerse musici. Zonder dat zijn eigen herkenbaar geluid verloren gaat. Maar ik begrijp dat dat buiten je Turkse invloedsfeer gaat die je in kaart wil brengen, tot aan de Chinese Han-dynastie toe.http://www.anouarbrahem.com

  10. Joke Mizee says:

    De oud mag ook hoor! Die was aan bod in de voorloper van dit blog over muziek, maar aangezien musicologen de oud als oermoeder van de snaarinstrumenten zien… (wat ik me trouwens afvraag, want die spaarzaamheid w.b. het aantal snaren die je in Azië ziet, doen een grote invloed van de kant van Japan en China vermoeden) Muziek is niet zo gauw ‘out of place’.
    Wel moeten we uitkijken voor teveel homogeniteit in de wereldmuziek. De beste kruisbestuivingen hebben altijd iets eigens. Ik zou een deel 3 kunnen maken over Europa en haar folkmuziek, die ook hier vrijwel altijd van etnische minderheden afkomstig is en dus van buiten de maalstroom.
    Anouar Brahem is inderdaad ook een grootmeester en liefhebber van jazz ook, net als zijn landgenoot Dhafer Yoessef. Tunesië en Algerije zijn landen met een enorm vruchtbare muziektraditie.
    Dan heb ik nog een brandende vraag, voor degenen die goed thuis zijn in muziektheorie e.d.:
    Wie kan mij vertellen in wat voor maat dit nummer geschreven is: http://www.youtube.com/watch?v=HOoPDY6SjJw&NR=1? (Dus in termen van bv. 3/4, maar in dit geval zal het eerder zoiets als 7/11 zijn…) Het is van Maharaja, voorheen Musafir gypsies of Rajasthan, uit India.

  11. Joke Mizee says:

    Nou zeg, keek ik vandaag even op de agenda van het Leids Jazztrio – de X (comb. met wereldmuziek), de Burcht (trad./avantgarde) en Hot House (spannende jazz (vnl. improvisaties)) – zie ik dat de X dit najaar een concert heeft uit Jakoetië, met een voorprogramma uit Khakassië "een voormalig nomadisch volk van Oud-Turkse origine uit het zuiden van Siberië" (zie http://leidsjazztrio.nl/ en http://uitagenda.leiden.nu/details.php?id=10545)! Ik ben er ècht teveel uit…

  12. ron says:

    Je bijdrage is een verademing. Interessant, en wat een links naar bijzondere muziek. Genoten en aanbevolen.

  13. Joke Mizee says:

    Dank je! Dat nummer van Balkan Beat Box waar jij pas nog over blogde, dat zit trouwens nog steeds in mijn hoofd. Ik zal ‘m in m’n muzieklinklijst zetten bij ‘vreedzame interlands’ (Isr. klezmer/Balkan, maar ik vond vooral de combinatie met dub(reggae) heel geslaagd) maar nu vast het linkje: http://www.youtube.com/watch?v=6z0Z2vALLrE.

  14. Wim Duzijn says:

    Zie nu pas dat je een geheel eigen, beetje aparte muzieksmaak hebt.
    Luister nu naar Maharaja – Maro Jallo.
    Ikzelf luister veel naar ARABISCHE muziek. Is wat agressiever en dynamischer en de vrouwenstemmen stralen veelal een vorm van gepassioneerdheid uit die je in een hoofddoekenwereld niet zou verwachten.

  15. Joke Mizee says:

    Je doelt wrsl. op Arabische muziek uit de Maghreb? De cultuur van de berbers heeft zich er gelukkig nooit helemaal onder laten krijgen.
    Tja, waarom houden we van bepaalde nummers, dwars door genres heen? Vaak zijn er toch wel overeenkomsten tussen je/iemands favorieten, in toonsoort en maatvoering.
    Wat die mysterieuze maatvoering van ‘Maro Jallo’ is weet jij zeker ook niet? Ik vind het enorm swingend, maar moet daarbij wel steeds smokkelen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: