Sigmund de maatschappijcriticus

foto

Sigmund Freud, grondlegger van de psychoanalyse, heeft meerdere essays geproduceerd waarin hij de maatschappij aan een analyse onderwierp, zoals Totem and Taboo (Totem und Tabu, 1913), The Future of an Illusion (Die Zukunft einer Illusion, 1927), Civilization and Its Discontents (Das Unbehagen in der Kultur, 1930) en Moses and Monotheism (Der Mann Moses und die monotheistische Religion, 1939). Naarmate zijn leeftijd vorderde kreeg hij steeds meer oog voor de invloed van Thanatos (agressie) naast die van Eros (sex) op het driftleven van de mens.

met Hitler op de hielen

Inspiratie genoeg om hem heen: om zijn laatste boek, dat over Mozes, af te kunnen ronden moest hij zelfs op hachelijke wijze het vege bejaarde lijf zien te redden uit Hitlers klauwen, en Wenen verruilen voor Londen. Diverse regeringsleiders en een heuse prinses moesten eraan te pas komen. De nazi’s waren de verpersoonlijking van datgene wat op de loer lag in ieder mens, in de meest duistere krochten van het onderbewuste, en waar hij al jaren voor waarschuwde.

Volgens Freud verkeren wij allen in een permanente innerlijke staat van verscheurdheid, tussen de tegengestelde belangen van onze driften (Es) en ons geweten (Über-Ich). Het is hun vermogen om het strenge Über-Ich tijdelijk milder te stemmen dat gangbare roesmiddelen als verliefdheid en alcohol zo verleidelijk maakt. Religie en charismatische totalitaire regimes zijn zelfs in staat een permanent delirium teweeg te brengen: ze zijn eenduidiger, minder grillig dan onze innerlijke instantie – en in het laatste geval ook toegeeflijker omdat aan primitieve driften een uitlaatklep wordt gegund.

[Het Über-Ich zou zijn oorsprong vinden in het onstaan van de eerste samenlevingsverbanden. Freud plaatst Oedipus en andere mythologische figuren in de geschiedenis: de vader werd ook letterlijk gedood en daarmee werd het eerste schuldgevoel geboren. Mozes ziet hij als de eerste leider die tot sublimeren, het beteugelen van zijn eigen emoties, in staat is. Door een god te introduceren die je niet kunt zien, zette hij de eerste stap op de ladder naar een meer verinnerlijkt leven. Uiteindelijk heb je die zelfgeschapen god daar niet meer bij nodig, is het idee.]

de hete adem van Amerika

Freud bekijkt de zaken altijd vanuit het individu. Die is er zelf bij gebaat als hij zijn driften om weet te buigen richting bevrediging op termijn. Maar normen creëren ook onbehagen. Slimme machthebbers weten onze innerlijke roerselen echter handig tegen onszelf uit te spelen. Ostentatieve vormen als de nazi’s lieten Freud min of meer siberisch, zelfs toen de Anschluss met instemming van ruim 99% van de Oostenrijkers over Wenen heen denderde. Als hun succes werd verklaard in termen van het Verdrag van Versailles e.d. werd hij zelfs kwaad. Nee, dit lag overal op de loer.

En intussen bleef hij zitten waar hij zat, terwijl Amerika – de president zelf – hem als vooraanstaand intellectueel maar wat graag gastvrijheid aanbood. Maar hij peinsde er niet over, want aan dat land had hij nl. een bloedhekel. Die fascinatie met het materiële, met de dollar – zum kotzen! Dus werd het op de valreep Engeland, alwaar hij zijn laatste boek voltooide en zijn erfenis achterliet bij zijn hondstrouwe dochter Anna – nadat hij die bij Jung, Reich en nog enkele anderen niet veilig genoeg had geacht.

Maar wat wil de ironie? Amerika pikte Freuds erfenis in en deed daar een huiveringwekkend voordeel mee – waarbij de voornaamste hand- en spandiensten werden verricht door Anna Freud en een neef, genaamd Edward Bernays*. In de Amerikaanse variant (bijgenaamd Egopsychologie) wordt vanuit de maatschappij gekeken, niet vanuit het individu. Was je ten tijde van Sigmund nog overgesocialiseerd, dan bevond je je nu ineens aan de andere verkeerde kant van de streep. Bernays op zijn beurt stond aan de wieg van de public relations. De documentaire-reeks The Century of the Self van Adam Curtis toont ons hoe ver het is gekomen met de drang ‘to control the masses’.

This series is about how those in power have used Freud’s theories to try and control the dangerous crowd in an age of mass democracy.” – Adam Curtis

Op zich was hij verzot op ironie… Maar het ééndimensionale, daar kon hij slecht tegen. Was hij zelf nou maar niet zo’n archetypische patriarch geweest…

(foto: de originele oer-Sofa in Freuds huis in Londen.)

~.~.~.~.~.~.~.~.

* Aanvulling/update:

‘regimenting the public mind’

De link tussen nazi-Duitsland en het Amerikaanse consumentisme gaat overigens vrij ver, het is meer dan een analogie. Bernays timmerde al sinds de vroege jaren ’20 aan de weg in de VS en Joseph Goebbels was erg onder de indruk van zijn werk, met name van Propaganda en Crystallizing Public Opinion . “Goebels gained much of his insight into the manipulation of populaces from Bernays, and in turn Freud.” (bron: Words of Fire, Ink of Blood)

Karl von Weigand, foreign correspondent of the Hearst newspapers, an old hand at interpreting Europe and just returned from Germany, was telling us about Goebbels and his propaganda plans to consolidate Nazi power. Goebbels had shown Weigand his propaganda library, the best Weigand had ever seen. Goebbels, said Weigand, was using my book Crystallizing Public Opinion as a basis for his destructive campaign against the Jews of Germany. This shocked me. … Obviously the attack on the Jews of Germany was no emotional outburst of the Nazis, but a deliberate, planned campaign.

(Aldus Edward Bernays in zijn autobiografie, over een voorval in 1933)

Ook het lezenswaardige Guardian-artikel How Freud got under our skin, over de docu-reeks van Curtis, maakt gewag van die typische connectie. Evenals Stan van Houcke – in een schitterende repliek op Hofland over de massamedia – die daarnaast Bernays als volgt citeert:

The minority has discovered a powerful help in influencing majorities. It has been possible so to mould the mind of the masses that they will throw their newly gained strength in the desired direction. Propaganda is the executive arm of the invisble government.’ (1923)
en

‘the engineering of consent is the very essence of the democratic proces, the freedom to persuade and suggest.’ (1947).

Tot slot haalt hij deze gedenkwaardige woorden (uit het tijdschrift Fortune) aan:

‘it is as impossible to imagine a genuine democracy without the science of persuasion [i.e. propaganda] as it is to think of a totalitarian state without coercion.’

~.~.~.~.~.~.~.~.

Zie ook mijn andere blog over Freud, over diens Verleidingstheorie in relatie tot het incestdebat.

Advertenties

16 Responses to Sigmund de maatschappijcriticus

  1. Mephisto says:

    Die laatste alinea krijg ik niet helemaal mee. Verder vind ik uw uitleg van de geschiedenis van Freud héél erg boeiend. Heerlijk om eens de buitenkant van het verhaal te lezen…

  2. JdK says:

    De naam Freud werd door zijn laatste landgenoten, de Engelsen, uitgesproken als fraud. En wellicht terecht, zij het toevallig.
    Voor een beter begrip van de sferen waarin Freud leefde kan het luisteren naar de hyperintellectuele hysterische muziek van Richard Strauss helpen. Soms leuk en raak, maar vaak zeer bourgeois en ongewassen.

  3. Joke Mizee says:

    @ Mephisto: Freuds werk is ook één groot ego-document. Later zijn veel van zijn verhalen ontmaskerd als handelend over hemzelf, o.a. door Han Israels. (Daar zal ik ook eens over bloggen, want die heeft al doende het hele incestdebat om zeep geholpen.)
    De laatste alinea? Al zijn voorzorgen hebben vercorrumpering van zijn theorie niet kunnen voorkomen. Hij had het dus ook losser kunnen laten, of toch vooral een ander aan het roer laten dan Anna. Sinds zijn dood is er nauwelijks iets interessants aan toegevoegd, het functioneert alleen in de praktijk. Nou ja, die egopsychologie dan – psychologiestudenten lezen zijn werk niet eens, alleen afgeleiden. (De Fransen vonden ‘m eerst te bourgeois, daar kwam hij pas in de late sixties in zwang. Maar dat is dan weer heel erg navelstaarderig.)
    Anna wist goede sier te maken met de therapie van een broer en zus die als kind de oorlog hadden meegemaakt. (Het voorkómen van de gruwelen van WOII was beslist ook een belangrijke motivatie van de Amerikanen.) Erg succesvol was die echter niet: de man pleegt later zelfmoord in het huis van de Freuds. Diens zoon noemt dat een politieke daad.
    @ J: Welzeker kneep hij de kat in het donker – en meer dan eens. Dat Wenen van destijds, dat was me wat. Het was zeer zeker géén preutse tijd. Het leek een tolerante wereldstad, maar dat bleek just another one of those flinterdunne beschavingslaagjes te zijn.

  4. knaap met knapzak says:

    Ik wil tankgirl als sublimatie

  5. An van den burg says:

    Freud is door de "moderne psychologie"allang in de bezemkast verdwenen en terecht! Ik stel zelfs dat psychologie in het geheel geen wetenschap is, omdat een mens nooit IN de "ander" kan gaan. De psychologie gaat uit van modulen die door grof onderzoek zijn ontstaan.
    Bewijs daarvoor is dat de laatste twintig jaar vrijwel alle psychische problemen chemisch worden opgelost. Vroeger verbleef men in instellingen, nu daarbuiten met enige bescherming en: medicijnen.
    Freud was zelf nogal gestoord. De vrouwen waren zijn slachtoffers: zijn diagnose "krankzinnigheid" heeft hij over de ruggen van vrouwen bedacht, terwijl hij deze term niet toepaste op Hitler en de zijne die hem vervolgden en verjoegen.
    Men heeft geen tijd meer voor Freudanalyse`s. Er moet opgeschoten worden, dus chemie, chemie, chemie, zoals het gehele lichaam en juist de hersensappen het handelen bepalen en niet "de vrije wil".
    Bewijzen te over dat de chemie in de hersenen het handelen bepalen is ook dat mensen in dezelfde omstandigheden totaal verschillend reageren.
    Alle verhandelingen van Freud zijn autobiografisch, zijn onderdanige, slaafse vrouw was zijn model voor vrouwen. En alleen God weet hoe zijn moeder was. Zijn dochter en zoon? Er vallen geen peren van een appelboom!
    Mooi en interessant onderwerp, Joke. Merci, groet, An.Reactie is geredigeerd

  6. Catwoman says:

    An van den Burg. Voor het grootste gedeelte mee eens. Als aanvulling zou ik willen geven: hoe sterker de geest, hoe minder chemicalien, spiritualien, genotsmiddelen, drugs etc. men nodig heeft om zichzelf overeind te houden.Maar ik denk dat jij deze aanvulling ook wel in gedachten had.
    Door omstandigheden kan de sterkste geest en of wil worden gebroken, maar dat is moedwillig en dus een ander verhaal.
    Mensen die "over de rooie" zijn, ofwel geestelijk uitgeput(= een stap verder) hebben à priori het meeste baat bij een prettige omgeving met veel rust en liefde…. tja.
    Chemicalien en genotsmiddelen brengen iemand nog verder van huis. Een continue roes blijft in deze hectische maatschappij met gebrek aan tijd en geld (how possible, waar blijft dat geld? In de bodemloze put?) dan de enige "oplossing", helaas.
    Helaas is er zoveel mis in deze wereld die anders zo goed en mooi zou kunnen zijn.
    Freud is ontmaskerd en achterhaald en toch wordt hij, tegen beter weten in, nog steeds aangehaald…
    De meer contemporaine versie was Prof. Bastiaans, die door de mand viel met z`n voor het eerst in den lande uitgevoerde LSD sessies.
    Een therapie welke al relatief snel als gevaarlijk en bovendien volslagen nutteloos werd gekenmerkt en de professor van zijn voetstuk en het toneel deed verdwijnen.

  7. An van den burg says:

    Catwomen.
    ==== hoe sterker de geest, hoe minder chemicalië, spiritualiën, genotsmiddelen, drugs etc., men nodig heeft om zichzelf overeind te houden.===
    Maar, Catwomen, wat is een "sterke geest"? Daar is in de psychologie geen definitie van te vinden.
    Ik vind b.v. mensen als Bush heel zieke geesten hebben. Maar er zijn ongetwijfeld miljoenen mensen die zo`n man "sterk"noemen.
    Dat chemicaliën mensen verder van huis brengen, betwijfel ik. Soms is het beter chemicaliën tot je te nemen dan in inrichtingen te verblijven; je verhospitaliseert daar en blijft "ziek".
    Ik ben bevriend met een psychiater. Wij hebben zèèr lange en diepe gesprekken gevoerd samen. Hij vanuit zijn kennis over de psychiatrie, ik vanuit mijn filosofische kennis en verzamelde levenservaring.
    Uiteindelijk moest hij toch toegeven dat psychiatrie geen exacte wetenschap is en men heel vaak diagnotiseert op "vorige gevallen en grote lijnen die bekend zijn".
    Zo heb ik bij hem betwist of psychoses met "stemmen horen" bestaan en of dat nu een ziekte is of een gewone uitbreiding van het menselijk brein, waarvan men slechts 10% kan beschrijven. Hij achtte het goed mogelijk dat psychoses in veel landen in de wereld niet worden gediagnotiseerd en: niet eens worden opgemerkt; men leeft ermee!
    Niet voor niets komt de "verfijnde psychologie" uit het Westen en heeft zich aangepast aan de hier heersende cultuur. Zo heeft elke cultuur zijn "eigen psychologie".
    Bastiaans heeft een puinhoop achtergelaten met zijn behandelmethode. Hij werkte in Leiden en heeft hoegenaamd niet èèn letter op papier gezet over zijn bevindingen. Hij heeft geheel individueel gewerkt. Duldde geen inkijk en inspraak of deling van zijn verworven kennis.
    Ik denk dat herbeleving van gebeurtenissen nooit door gesprekken kunnen worden weggewist. Het is alleen het ouder worden van de hersenen, die de stoffen gaan produceren die trauma`s e.a. herinneringen vervagen. Een goed gesprek met een buurvrouw/man die echt kan luisteren doet meer wonderen dan men durft te zeggen en het kost niets!
    Merci voor je interessante reactie, Catwomen. An.Reactie is geredigeerd

  8. knaap met knapzak says:

    De grote ideeen van Freud over het onbewuste staan nog steeds overeind, hoor, ondanks zijn vele waantheorieen, ondanks het failliet van de psychoanalyse, ondanks de mode hem totaal achterhaald te verklaren.

  9. An van den burg says:

    @ Knaap met. Het staat er nog wel, maar men weet daar he- le -maal niets van! Net als Jung: is het allemaal speculatie! De psychiatrie/psychologie heeft de leer van de intuïtie verdrongen. Men noemt de intuïtie daar "onderbewustzijn".
    Groet, An.Reactie is geredigeerd

  10. An van den burg says:

    Joke, ik heb respect voor je, maar als je niet kan reageren, zet dan niets op je blog. An.

  11. Joke Mizee says:

    Ik zal in een volgend blog, binnen enkele dagen, ingaan op de ontmaskering van de grote en kleine leugens die Freud ons op de mouw speldde en hoe daarbij, in de jaren ’80, het kind met het badwater is weggegooid – de beruchte controverse rond de Verleidingstheorie.
    Hij was een streber en een fantast – daar zijn we het gauw over eens. Was daarmee alles wat hij zei onzin? Ons brein bestaat uit 3 systemen die langs elkaar heen werken, dat is een algemeen geaccepteerd feit. Het onbewuste staat dan voor het verlengde van het ruggemerg. Hij waarschuwde ons bovendien dat we daardoor vatbaar zijn voor snode types die handig gebruik weten te maken van kennis over de wisselwerking van die systemen. Want dat is waar Freud uiteindelijk het meest tot zijn recht is gekomen: de wereld van propaganda en reclame. En al was hij een potentaatje, hij zou dat wrsl. vreselijk hebben gevonden.
    Alle gekunstelde submodellen, oedipouscomplexen en zo, zijn in feite bijzaak. Als het je teveel in de weg zit, lees dan Piet Vroon (o.a. De tranen van de krokodil).
    Freud is uit, dat is duidelijk. Sociale factoren zijn uit – maar ook de pillenindustrie is langzaamaan op z’n retour aan het raken. Hun oorspronkelijke functie was de patient zodanig te doen ontspannen dat therapie mogelijk was. Dat is precies wat Bastiaans deed: remmingen wegnemen. Hij is dan ook zowat een heilige vergeleken met degenen die na hem kwamen. Die drogeerden met een heel ander doel voor ogen, nl. wegstoppen en vernietigen. (Overigens zit er in de docu het e.e.a. over moderne methoden als shocktherapie – niet geschikt voor gevoelige kijkers.) Bastiaans werkte met zwaar getraumatiseerde mensen. Ik ken iemand die tijdens de sessies moest notuleren(!) en zoiets nooit meer mee hoopt te maken. Dat het geen fraaie aanblik biedt als dat naar buiten komt, lijkt me logisch – evenals het feit dat je geen wonderen moet verwachten. Maar bedenk ook wat het alternatief is: de persoon alleen maar daas maken, opsluiten in zichzelf, zodat niemand er last van hoeft te hebben.

  12. JdK says:

    Stijl en antwoorden maken het duidelijk: Joke Mizee is een alter ego van MT

  13. maria says:

    JdK, dat vind ik echt grappig: nee, Joke is niet ik. Joke schrijft ook totaal anders ( beter namelijk) dan ik.
    Op Ina’s blog is er ergens een foto te zien met zowel Joke alsook mij erop (over Najjar)
    Ook Jan Bouma heeft Joke en mij samen gezien.
    Wel heeft Joke net als ik psychologie gestudeerd, is politiek links en heeft net als ik twee katten.
    Ook heeft Joke en boek over Freud van mij mogen lenen ( dat ik zelf nog niet heb gelezen!)
    Leuk Joke, dat je Freud nog oppakt.Reactie is geredigeerd

  14. Ant1 Christ says:

    http://www.xeper.org/maquino/nm/PSYOPEthics.pdf
    dit is een stuk vanuit het amerikaanse leger
    de schrijver van dit stuk, toen nog colonel, is later beschuldigd voor de meest uit éénlopende dingen. Allemaal om de geloofwaardigheid van zijn onthullingen in discrediet te brengen.
    Ja, op hoog niveau wordt het spel hard en smerig gespeeld. Het zal je wilste fantasiën te boven gaan. En wel zo dat je bijna denkt dat het te ongeloofwaardig is om waar te zijn. Maar niets is minder waar

  15. Fleur says:

    WELNEE JdK 2.40
    Zij is echt niet mijn alter ego!!!.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: