Klassieke follytuinen en de wedren tegen de tand des tijds

echo’s van Arcadia

Een van mijn favoriete boeken is De Folie en Folies (eng. vert. The Folly of Follies) van het echtpaar Saudan. Het is een verzameling foto’s en verhalen van de mooiste renaissance-tuinen van Europa. De belangrijkste inspiratiebron hiervoor werd gevormd door het boek Hypnerotomachia Polyphili (Eng: The Strife of Love in a Dream; Nl: De droom van Polyphilus) uit 1499, dat de mysterieuze tocht van de door verliefdheid en slaapgebrek voortgedreven Polyphilus beschrijft. De reis voert door een arcadisch droomlandschap vol nymfen, draken en excentrieke bouwwerken.

In 1504 verscheen nog een boek over een verloren rijk: ‘Arcadia‘ van Jacopo Sannazaro. Droomwerelden met een ongeëvenaarde nagalmtijd, waarvan de echo nu nog steeds weerklinkt. Want mettertijd groeide bij de adel het verlangen om hun onmetelijke ziel tot uitdrukking te brengen in het uitgestrekte landschap dat hun achtertuin besloeg.

Menigeen beperkte zich daarbij tot de aanleg van de ideale entourage voor diverse mijmeringen en gemoedstoestanden, zoals daar zijn: heuveltje, grot, waterpartijen, vijver, kronkelend pad, een ruig stukje bos. Natuurlijk mocht een kluizenaarswoning niet ontbreken – net zo een als bij de buren – en misschien nog een bescheiden doolhof. En zo komen we op het terrein van de folly: het nutteloze bouwwerk.

‘slechts om het hart te luchten’

Gij die hier binnentreedt
bekijk alles stuk voor stuk
en zeg mij of zoveel wonderen
gemaakt zijn om te misleiden
of puur omwille van de kunst

Andere, meer buitenissige lieden konden geen weerstand bieden aan de aanvechting om de gesteldheid van hun hart te consolideren, niet zelden met overvloedig resultaat – en met wisselende sierwaarde. Tuinen met een groot aantal follies lopen bovendien kans om als geheimzinnig raadsel of initiatie-rite geïnterpreteerd te worden. De waarheid zal wel in het midden liggen, ergens tussen aardse spiritualiteit en de grote mysteriën.

Zelf hou ik het meest van ruigere tuinen zoals Bomarzo, dat door graaf Orsini is aangelegd om zijn gestorven echtgenote Giulia te gedenken. (En daar heb je je tocht door de onderwereld…) Bomarzo stamt al uit de 16e eeuw, zodat het opzettelijke en het authentieke, het klassieke en het verweerde op een hele mooie manier samenvallen. Het heeft vele kunstenaars geïnspireerd, zoals Dali, Willink en Hella Haase.

Uit de hoogtijdagen van de follytuinen, ten tijde van de barok, zijn ons vooral glimmende en ietwat pompeuze exemplaren nagelaten. Maar speelse en verrassende – dus sprookjesachtige – elementen bevatten ze ook, al is het soms maar die ene schelpengrot.

hoogtepunten

Italie: In Viterbo: Bagnaia (Villa Lante) en Bomarzo, bij Florence: Pratolino en Boboli en in Pistoia: Collodi (Villa Garzoni). Frankrijk: Chambourcy: Désert de Retz. Bij Parijs: Versailles en Bagatelle. Engeland: In Buckinghamshire: Stowe House en Cliveden House. Duitsland: In Baden-Wurtemberg: Schwetzingen en Weikersheim, in Beieren: Aschaffenburg, Veitshöchheim en Sanspareil (Bayreuth) en in Hessen: Kassel (Wilhelmshöhe). Oostenrijk: In Wenen: Schönbrunn. Hellbrun in Salzburg. Spanje: bij Madrid: Aranjuez en El Capricho . Tot slot kun je hier nog een schat aan foto’s vinden.

Het zal niemand verbazen dat deze mode / traditie over onze lage landen heengewaaid is. Het gelijkmatige landschap vormt als decor een anticlimax (hoewel men soms wel op de gedachte kwam om een heuveltje te modelleren van de grond die was vrijgekomen na het graven van de vijver). Mooie ingetogen follies zijn te vinden op Clingendael en op Elswout in Overveen (bij Haarlem). Topper van het excentriekere werk is Kasteel de Haar in Haarzuilens, waarin Cuypers zijn hele neogothische hart binnenstebuiten gekeerd heeft. En van mij mag je de Efteling ook gerust meetellen – maar vrijwel niets dateert van voor de 19e eeuw en zonder de inspanning van ontelbare vrijwilligers zou het meeste alweer gesloopt of tot stof vergaan zijn.

halsbrekende toeren

Een van de vele paradoxen rond follies is dat ze vaak onvergankelijk lijken, maar wel degelijk onderhoud vergen. Cultuur die wordt heroverd door de natuur, of zoiets. Folly-expert Wim Meulenkamp schreef vanuit de Donderberggroep ‘Follies – Bizarre Bouwwerken in Nederland en België‘ en voor de Folly Fellowship ‘Follies, grottoes & garden buildings‘. Beide verenigingen verkeren in een diepe sluimer, maar ooit trok heer Meulenkamp erop uit als beschermer van de weduwen en wezen van de architectuur. Met vrees in zijn hart tekende hij op in welk een deplorabele staat hij ze de laatste keer had aangetroffen.

Als hobby is follyspotting dan ook niet van gevaren gespeend. Waar Meulenkamp nog de waarschuwing ‘voor de liefhebbers van micro-alpinisme’ plaatste, werden wij enkele jaren later overweldigd door een ondoordringbare wildernis, waar geen schatkaart bij geleverd werd. Op dezelfde reis door België* troffen we het fraaie Attre, met zijn schijngrotten en ruïnes, in een toestand die toch wel héél erg melancholiek stemde. Een eind verderop bleek ‘de abdij’, toen we die eindelijk gelocaliseerd hadden, te zijn opgeslokt door een pretpark met een hoge muur eromheen. Na alle beproevingen vermochten we deze niet meer te slechten, en hebben we het paradijs maar als verloren beschouwd voor deze contreiën.

Ooit wil ik Heligan in Cornwall een keer bezoeken. Deze archeologische onderneming om een tuin op te diepen waar al een halve eeuw geen levende ziel zich gewaagd had, wordt geweldig beschreven in het boek The Lost Gardens of Heligan van Tim Smit. Een titanenstrijd waar hij met trots op kan terugkijken.

*update (feb. ’09): De ondoordringbare wildernis dat was het Bois-Joly te Ronse en in Brugelette was de abdijruïne-annex-landschapspark van Cambron-Casteau opgeslokt door het park Paradisio. We waren daar in 2002 en ik ben benieuwd naar de belevenissen van een ieder die (een van) deze plekken recent heeft bezocht.

foto: De Appennino in het park van Villa Demidoff, bij Pratolino

Advertenties

19 Responses to Klassieke follytuinen en de wedren tegen de tand des tijds

  1. maria says:

    Goh wat leuk,Joke. Zodra ik wat meer tijd heb wil ik hiermee bezig zijn.
    Wat bedoel je met Clingendael, toch niet Clingendael in Den Haag?
    Ik moet ook aan de Bayerse Koning Ludwig denken die dit op kitscherige manier heeft nagedaan.Reactie is geredigeerd

  2. Joke Mizee says:

    Ludwig II, ja! Linderhof met de Venusgrot is daarvan het beste voorbeeld van een follytuin.
    Kastelen bouwen was in die tijd geen gebruikelijke hobby, maar hij deed het puur ter meerdere eer en glorie van zijn idool Wagner. Nog tijdens de bouw werd hij een kopje kleiner gemaakt.
    Wij hadden in Willem II ook zo’n gekke koning (‘gelukkig maar’, volgens Meulenkamp, want anders hadden we de neogothiek niet gekend). Hij is niet vermoord, maar zijn creaties wel…
    Volgens Meulenkamp is de folly incongruent door stijl, vorm of het verhaal erachter. Op zijn best is hij subversief, anarchistisch en overweldigend. Het zegt iets over de hollandse armoe op dit vlak dat ik Clingendael moet noemen. Weinig extravagants èn weinig wat nog rest door gebrek aan historisch besef. Het zit ‘m vaak alleen in het anachronistische en in de gebruikte materialen, zoals beton en de zgn. cementrustiek.
    Het theehuis en het mini-tempeltje in de japanse tuin zijn follies, evenals de zaagselhut in de vorm van een tartaarse helm. Dan nog de loze trap en het huisje in de hollandse tuin en de portierswoning. Villa Geertruida aan de Wassenaarseweg was gebouwd voor het konijn van de gravin van Bylandt.
    De theeschenkerij schijnt trouwens op de schop te gaan, ondanks burgerprotesten…
    Er vlakbij heb je ook nog de Horsten, met het theehuis met het uiterlijk van een jachthuis en de Seringenberg.
    Maar wellicht is er iemand die een betere plek weet te noemen waar je minstens 1 sterke folly tegen kunt komen. (Het landschapspark rond het Loo, naar het schijnt.)Reactie is geredigeerd

  3. jan bouma says:

    @Maria
    kom mijn rotsmassieven maar ‘ns bekijken en de uitgehouwen landingsplaats voor Mithras’ landingsplaats; zie achterin je boek en pg. 102; onderste alinea… "waar ooit nymphen zouden hebben moeten werken…"

  4. maria says:

    Hoi Joke,
    Koning Ludwig, fascinerend, maar ik houd er niet van. Ik heb een paar maanden geleden gedroomd van een soort Koning-Ludwig kasteel, waar ik weg ging. Ik dook het water in, en zwom weg. Ik zag onder het water ..zand, niets als zand. Ik was verbaasd, dat er zo weinig was.
    Clingendael, wat interessant.
    Daar was ik vroeger zo goed als dagelijks…….
    “zaagselhut in de vorm van een tartaarse helm” : ken ik niet.
    “Dan nog de loze trap en het huisje in de hollandse tuin” ken ik ook niet.
    “Villa Geertruida aan de Wassenaarseweg was gebouwd voor het konijn van de gravin van Bylandt”: ken ik ook niet.
    Samen erop uit op een foto-excursie???
    Over de Japanse tuin in Clingendael zie mijn blog http://www.volkskrantblog.nl/bericht/129185
    Jan kan je geen foto’s opsturen?Reactie is geredigeerd

  5. Joke Mizee says:

    Of je niet van Ludwig houdt vanwege zijn stijl of vanwege de associaties is wrsl. moeilijk te zeggen. Ik hou wel van de verhalen die Wagner hervertelde, maar niet van klassieke muziek (ook vanwege bep. associaties). Die achterkleinzoon die de opera’s op fascistische wijze uitvoerde, met nazi-uniformen e.d., dat vind ik nou niets met de inhoud te maken hebben.
    Clingendael, dat moeten we tot op de bodem uitzoeken. En snel, want ik voel aan mijn water dat de gemeente DH, as we speak, met haar ‘ontwikkelingsvisie’ nog veel meer aan het verruïneren is. De zaagselhut is al enige tijd ter ziele, zo http://www.denhaag.nl/smartsite.html?id=42858 ik. Dat zeg ik: ’t is niet bij te houden, de kaalslag. Het beschrijven van follies is geschiedenis bedrijven. De loze trap is gelukkig nog steeds loos, zie http://historie.denhaag.org/cling.htm (halverwege).
    Ik ben ook zéér benieuwd naar het goed bewaarde geheim van Mitras’ landingsplaats. Heeft-ie de vorm van de rug van een stier?

  6. maria says:

    "zaagselhut is al enige tijd ter ziele", dat dacht ik .
    Oh DIE trap. Ja.
    Snel naar de Clingendelse trap met de Trepp.
    Jan, kunnen Joke en ik niet ook bij Villa Mithras foto’s maken???

  7. maria says:

    Wat trouwens een echte folly is in Clingendael en door jou ongenoemd ( of snap ik het concept niet?) , dat is de hondenbegraafplaats van freule Daisy.Reactie is geredigeerd

  8. jan bouma says:

    @Maria
    (foto’s)
    Jullie gaan je gang maar. Van harte welkom. Maar als je die foto achterin je boek ziet snap je al (dat schrijf ik ook) dat mijn Parthenon op mijn Acropolis ligt..; wel even afstemmen dat (eventuele) bezoek. Kun je ook de rest van mijn schilderijen zien incl. het omslag.

  9. maria says:

    Jan , we komen eraan, he, Joke???

  10. Joke Mizee says:

    Jan Bouma bewijst maar weer dat follies per definitie particuliere initiatieven zijn – overheden hebben er geen gevoel voor, vaak niet eens genoeg om ze overeind te houden. Het hebben van een achtertuin is de voornaamste voorwaarde. Le Palais Idéale in Hauterives bv. is door een postbode gebouwd.
    Een andere 20e eeuwse follytuin, La Scarzuola in Montegabbione, is door een architect aangelegd op de overblijfselen van een franciscaner klooster en direct geïnspireerd op de Droom van Polyphilus.
    Maria, ik ken de hondenbegraafplaats niet, maar ik denk niet direct aan een folly omdat dierenbegraafplaatsen zowel als praalgraven veel voorkomen. De gewoonte op zich is wel follyesk te noemen, als je erover nadenkt, en een schijngraf is weer wel een folly. Er is een grijs gebied en je wordt gauw op het verkeerde been gezet, wat wel zo aardig is.
    (Een Japans gebouwtje in een Japanse tuin vind ik trouwens ook niet meteen een folly, maar wie ben ik.)

  11. jan bouma says:

    @Joke
    @Maria
    Okay! Bewaak wel in m’n uppie de fortificaties
    dus afspreken is noodzakelijk; enfin dat doen we dan wel per mail. Oh ja, Maria er zitten ook veel ringslangen in de rotsen; die zijn nu in winterslaap; wil je die zien moet je tot de zomer wachten. Zag gisteren toevallig wel een spierwitte hermelijn in zijn wintervacht. Enfin dames.. we zien wel. groet & tot ziens. jb

  12. maria says:

    Joek, in de hondnebegraaafplaats liggen echte honden, dus geen folly.
    De Japanse tuin is een bepaalde mate geen echte Japanse tuin maar "japonaiserie"
    Jan we komen echt aan, maar we wachten nog op echt lentegeweer.

  13. Kokopelli says:

    @Joke: Prachtblog Joke. En die foto had ik graag zelf in mijn eigen achtertuin genomen 😉
    Pas / Kokopelli

  14. Joke Mizee says:

    Waar een wil is is een weg! De Appenino van Pratolino nabouwen is een reusachtige onderneming, maar je raakt er niet snel op uitgekeken. Hij is slechts 12 m. hoog – jullie zijn toch best wel rijkelijk bedeeld qua tuin? Kwestie van de juiste verhoudingen zien te treffen. Op een schaal van 1:5 kan hij ook heel indrukwekkend zijn (als duiventil, van papier maché?). Bouw je ‘m zeg 1:50 dan kan-ie – mits strategisch geplaatst – de illusie wekken dat je tuin een stuk groter lijkt. (Bij de vijver, zodat niemand erop gaat staan…) Nadeel is dan weer dat je op bonzai-bomen over moet stappen en dat de ego’s van katten en kippen dienovereenkomstig zullen opzwellen.
    In Leiden krijgen we er trouwens ook een folly bij: een joekel van een trein waar niemand op zit te wachten. Gelukkig zijn wij Leidenaren regelrechte nimbies!
    Zal ik daar een blog over maken? Volgens Maria is het een te saai onderwerp. En ik wil natuurlijk voor geen goud met de dorpsgek van Zuideramstel geassocieerd worden.

  15. maria says:

    Te saai onderwerp, heb ik dat gezegd??
    Sorry hoor ik klets te veel.
    Bomarzo kan ik straks bekijken, binnenkort trouwt mijn Italiaanse Florentijnse neef EN IK BEN UITGENODIGD!!!
    Joke, ik haal nog preciese instructies bij jou.

  16. Joke Mizee says:

    Hé! En wanneer is dat?
    Maar je bedoelt vast Pratolino.
    Hoewel Viterbo niet zo gek ver van Florence ligt. Bomarzo moet je nl. ook een keer gezien hebben in je leven.
    Je kan ook kiezen voor http://goitaly.about.com/od/tuscanypictures/ig/Garzoni-Garden-Pictures/ in Collodi, Pistoia. Dat ligt boven Florence. Ken ik zelf niet.

  17. maria says:

    Pratolino bedoel ik, en Boboli zal ik ook weer doen!
    21 mei ga ik.
    Heb je Dominic Benhura gezien in de Hortus (zie mijn blog)?

  18. Joke Mizee says:

    Ik heb de link in de laatste zin onder het kopje hoogtepunten vervangen door de huidige URL van Nic Barlows http://folliesofeurope.com/album/. Zo kwam ik er achter dat er in Rozendaal een mooie folly is bij kasteel Rosendael.

  19. Joke Mizee says:

    Een goede kanshebber om ’s Neerlands fraaiste folly te mogen heten: het voormalige zendstation Gebouw A in http://www.radiokootwijk.info/pages/fotogalerij.aspx bij Apeldoorn.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: